STILL HERE: Living Preamble

STILL HERE: Living Preamble is een nieuwe fase in het samenwerkingsverband voor de zorg voor de Zennerivier. In dit volgende hoofdstuk wil Natural Contract Lab een diepgevoeld verantwoordelijkheidsgevoel als beheerders van de Zenne verankeren in een creatief juridisch kader dat kan bijdragen aan de hedendaagse rechtspraktijk.

De Living Preamble is een belichaamd proces dat voortkomt uit de rivier en haar verwanten — een voorstel voor een belichaamde wet die het concept transformeert van een statisch juridisch document naar een gelaagde en hybride ervaring, die weerspiegelt wat de meer-dan-menselijke gemeenschappen van de Zenne ons hebben geleerd over beheer en zorg. De Living Preamble groeit voort uit een Protocol of Reciprocal Care, dat sinds 2021 in zeven fasen is ontwikkeld en nu aanleiding zal geven tot een belichaamde, Walking-with Preamble — van de bron tot de samenvloeiing — waarin de verhalen van haar verwanten worden verweven en een Walking Route wordt geactiveerd via River Oracles, Enchoiring-with: a multispecies attunement en een digitale metgezel die toegang biedt tot de Living Law en de verhalen van het Zenne-volk en hun verwanten.

ENCHOIRING-WITH: A MULTISPECIES ATTUNEMENT 

In deze cyclus onderzoeken we of onze lichamen in harmonie met de rivier kunnen resoneren – en verhalen kunnen doorgeven die met haar wezens zijn gedeeld door middel van afstemming en zorg. Hoe klinken we samen? Hoe worden stemgebruik en trilling vormen van wederkerigheid met de Zenne?

Deze reeks workshops wordt geleid door stemarchivaris Caroline Daish, singer-songwriter Patricia Van Cutsem en choreografe Tania Soubry, die ons begeleiden op weg naar een koor van vele soorten in resonantie met de Zenne.

Alle workshops vinden plaats in samenwerking met de rivier, terwijl we onderzoeken hoe we kunnen reageren op haar aanwezigheid en wezens, in resonantie met de atmosferische omstandigheden zoals wind, stroming en beweging — om een koor te creëren dat geworteld is in relationaliteit.

Je kan je hier inschrijven!

WALKING-WITH SYMPOSIUM – 2 mei 2026

Je kan het programma hier in detail raadplegen.

Meer info is ook hier te vinden op de website van VIERNULVIER: https://tinyurl.com/3at7xnu4

STILL HERE – AN ALLIANCE OF CARE FOR THE SZENNE RIVER
A WALKING-WITH SYMPOSIUM & PUBLIC TRIBUNE 

Wat houdt het in om een wet voor te stellen die geworteld is in ecologisch verdriet, zorg en belichaamde relaties — waarbij wederkerigheid, verwantschap en herstelrecht worden verweven met een rivier en haar meer-dan-menselijke gemeenschappen?

Sinds 2021 wandelt Natural Contract Lab samen met de Zenne en haar verwanten – bomen, mensen, modder, duizendknoop, brandnetels, zichtbaar en onzichtbaar – vanaf haar bron onder een wilg in Naast tot aan haar samenvloeiing bij Zennegat (Mechelen). Luisterend naar haar wateren, in een poging om manieren van zorg te leren van haar wezens, haar veerkracht te ervaren en een alliantie van zorg te laten groeien met haar verwanten.

Op 2 mei wordt deze voortdurende praktijk opengesteld voor een breder publiek tijdens het Walking-with Symposium in VIERNULVIER in Gent — een moment om het transdisciplinaire Protocol of Reciprocal Care voor waterlichamen te delen te midden van diepgaand ecologisch verlies, en het proces waarmee Natural Contract Lab een voorstel heeft ontwikkeld voor de wettelijke erkenning van de rechten van de Zenne in de Belgische grondwet. We nodigen gasten uit op het gebied van de rechten van de natuur, ecologisch verdriet, belichaamde kennis en de beweging voor watersolidariteit.

De dag verloopt in drie delen:

10u – 12u30 WALKING-WITH: IN SOLIDARITY WITH THE WATERS OF GHENT

Locatie: onder de Ter Platenbrug, Gent (51°02’17.5″N 3°43’47.1″E) https://maps.app.goo.gl/9CWcGMNAEmCE9vtf9?g_st=iw

We beginnen buiten, wandelend met de waters van Gent. Deze wandelingen, die inspelen op de omgeving, vormen de kern van de praktijk van NCL: ontroerende verhalen die aanzetten tot luisteren, waarnemen, vertellen en rouwverwerking, terwijl de deelnemers getuigen worden die langs de rivier zorg geven en ontvangen.

12u30 – 14u LUNCHPAUZE 

14u – 16u  A CONVERSATION WITH RIVER ALLIES 

Locatie: Theater Foyer, VIERNULVIER: https://www.viernulvier.gent/en/getting-there-9952

Vervolgens komen we bijeen bij VIERNULVIER voor een transdisciplinair gesprek waarin we samen met gastsprekers nadenken over de rechten van de natuur, ecologisch verdriet, belichaamde kennis en solidariteit tussen waterlichamen – onder leiding van Brunilda Pali (Natural Contract Lab). 

GASTSPREKERS

Youngsook Choi 

‘Is stilte niet de meest nauwkeurige gemeenschappelijke taal? Ecologische geletterdheid vanuit alomtegenwoordige natheid’ 

In plaats van overhaast naar oplossingen te zoeken, roept deze lezing op tot volledige onderdompeling in ecologisch verdriet — het verlies omarmen, gemeenschappelijk getuigen organiseren en ruimte creëren voor troost tussen soorten, geworteld in relationeel weten en planetaire liefde.

Xandra van der Eijk 

‘Een rivier op hun eigen manier ontdekken’

Op basis van twee jaar artistieke praktijk rond de Rijn gaat deze lezing in op wat het betekent om een rivier als een levend systeem te benaderen — en wat een langdurige, praktijkgerichte samenwerking met een waterlichaam oplevert: niet alleen methoden, maar ook verdriet, onrechtvaardigheid en een onzekerheid die met de tijd niet oplost.

Hendrik Schoukens

‘Het recht om rechten te hebben: heeft de natuur in Europa al rechten, en wat kunnen we leren van Hannah Arendt?’ 

In deze lezing wordt, voortbouwend op Hannah Arendts concept van ‘het recht om rechten te hebben’, onderzocht of de natuur in Europa al rechten geniet, en wat dit kader ons leert over de huidige weerstand tegen milieuregelgeving.

Christiane Bosman

 ‘Menselijke en niet-menselijke relaties met water in Europa herdenken’

De klimaatcrisis vraagt erom dat we ecosystemen niet langer als grondstoffen beschouwen, maar als juridische en morele subjecten met een intrinsieke waarde. Onder leiding van de Embassy of the North Sea en met steun van TBA21–Academy brengt het initiatief Confluence of European Water Bodies grassrootsbewegingen uit heel Europa samen om de rechten van de natuur te bevorderen en rivieren, zeeën en moerasgebieden als levende entiteiten te vertegenwoordigen.

16u – 17u Pauze met voeding

17h – 19h EMBODYING THE LIVING LAW 

Locatie: Theater Foyer, VIERNULVIER: https://www.viernulvier.gent/en/getting-there-9952

Wat houdt het in om een wet voor te stellen die geworteld is in ecologisch verdriet, zorg en belichaamde relaties — waarbij wederkerigheid, verwantschap en herstelrecht verweven worden met een rivier en haar meer-dan-menselijke gemeenschappen?

We openen met een gesprek met de oprichters van Natural Contract Lab — Maria Lucia Cruz Correia, Vinny Jones, Brunilda Pali en Lode Vranken — gemodereerd door Christel Stalpaert, waarin zij hun Protocol of Reciprocal Care en de transdisciplinaire wortels ervan uiteenzetten.

De dag wordt afgesloten met een tribune, waar Brunilda Pali en Jef Seghers de herstellende principes van de Living Law delen, samen met de opkomende alliantie, mensen die hebben meegelopen met de Zenne en haar wezens. De tribune culmineert in een Enchoiring-with, waarbij alle deelnemers worden uitgenodigd om een koor van meerdere soorten te vormen dat de Living Law via zang laat klinken. Samen verkennen we hoe we ons hoederschap kunnen laten resoneren, delen we verhalen over verbinding met de rivier en haar wezens, en dragen we dit levende getuigenis naar het parlement door middel van afstemming en zorg.

vanaf 19u CLOSING APÉRO 

Locatie: buiten bij de Schelde. Kom naar de kade om mee te zingen en het feest te vieren met een SZenne Spritz en een hapje.

Wat is de Living Law?

De Living Law is zowel een juridisch document als een Living Preamble — niet geschreven om de rivier te vertegenwoordigen, maar om voort te komen uit de herinnering aan haar als belichaamde kennis, om zo haar hoeders te worden. Een zintuiglijke cartografie van verhalen, liederen en herinneringen die de Zennerivier herinnert als een ecosysteem van betekenisvolle relaties, als een levend wezen. Een bewijs: van wederzijdse zorg, van verwantschap, van een legitieme alliantie die oproept tot erkenning van de rivier in de Belgische wetgeving.

*Protocol of Reciprocal Care

Geworteld in een voorstel voor herstelrecht op milieugebied van Brunilda Pali (2021), past dit evoluerende kader zich voortdurend aan aan de wateren en gemeenschappen waarmee NCL samenwerkt, uitwisselt en leert. Het houdt de transdisciplinaire kennis binnen de groep bijeen — rechten van de natuur, ecologisch verdriet, zintuiglijke scenografie, belichaamde geletterdheid en voorouderlijke kosmologie — die als een rivier door een ecosysteem stroomt en verandert.

BIOGRAFIEËN

De Zennerivier ontspringt onder een wilg in Naast, waar ze bescheiden aan de oppervlakte komt, voordat ze de helling afdruipt en zich langzaam verbreedt tot een rivier die 103 km kronkelt tot aan de samenvloeiing bij Zennegat. Hier komt ze samen met de Dijle, de Nete, de Rupel en de Schelde, om uiteindelijk uit te monden in de zoute wateren van de Noordzee. Het is een veerkrachtige rivier — omgevormd, omgeleid, begraven en ooit beschouwd als dood, als een van de meest vervuilde rivieren van Europa. Dankzij de solidariteit van de planten, bacteriën en herstelprojecten die haar vergezellen, is ze weer tot leven gekomen. De Zenne vertelt ons een verhaal van aanpassing en overleven, geworteld in de samenwerking tussen de wezens die in haar wateren leven en de vele mensen die haar herinnering in ere houden.

Natural Contract Lab is een transdisciplinaire artistieke praktijk die een alliantie van wederzijdse zorg weeft met waterlichamen die te maken hebben met milieuverlies. De interventies van NCL zijn hybride en aanpasbaar en ontstaan in dialoog met elke rivier – als samenwerking, wederzijdse waarneming en een gebaar van zorg. Met de intentie om nieuwe vormen van rechtvaardigheid te bedenken, heeft NCL een Protocol of Reciprocal Care* ontwikkeld dat herstellende rechtvaardigheid, rivierrechten, ecologisch verdriet, zintuiglijke ecoscenografie en wandelmethodologieën met elkaar verweeft. NCL is een zorgcollectief dat je uitnodigt om mee te doen aan Walking-withs, rouwrituelen, collectief verhalen vertellen, Agoras, River Guardian Schools en andere acties die ontstaan in samenwerking met de rivier en haar verwanten.

Xandra van der Eijk is een Nederlandse kunstenaar en onderzoeker die werkt met de veranderlijke, onderling verbonden actoren waaruit waterlichamen bestaan. Centraal in haar praktijk staat het concept van de ‘Materialiteit van de Plaats’ — hoe locatiespecifieke actoren ecologische, culturele en politieke werelden belichamen, die aan het licht komen door middel van artistiek veldwerk, materiaalonderzoek en technologische bemiddeling. Als oprichter van Ecology Futures aan de Avans Hogeschool heeft zij het ecologische kunstonderwijs in Nederland vormgegeven. Haar langlopende project Hydroformations benadert de Rijn als een levend wezen met eigen ritmes en eigen wil. Haar werk is internationaal tentoongesteld, onder meer op de Biënnale van Sydney en in het ZKM Karlsruhe.

Hendrik Schoukens is deeltijdhoogleraar milieurecht aan de Universiteit Gent en advocaat aan de balie van Brussel. Zijn onderzoek richt zich op natuurherstel, milieueffectrapportage, klimaatgeschillen en duurzame ontwikkeling. Gedurende zijn twintigjarige juridische carrière heeft hij bijzondere expertise opgebouwd in strategische milieuprocedures en bijgedragen aan baanbrekende uitspraken op gebieden als stikstofverontreiniging, het uitsterven van soorten, PFAS-verontreiniging en pesticiden. Hij was zes jaar wethouder verantwoordelijk voor milieu en ruimtelijke ordening in Lennik. Hendrik publiceert regelmatig opiniestukken in De Standaard, De Morgen en Knack, en is een veelgevraagd media-expert op het gebied van natuurbescherming en klimaatgeschillen.

Christiane Bosman heeft meer dan 15 jaar ervaring met het ontwikkelen van culturele interventies in de openbare ruimte en heeft een achtergrond in kunstgeschiedenis en erfgoedstudies. Sinds zij in 2019 bij de Embassy of the North Sea in dienst trad, richt haar praktijk zich op de relaties tussen mens en niet-mens en op de manier waarop kunst het ecologisch bewustzijn kan verdiepen. Ze leidt de Confluence of European Water Bodies — een transdisciplinair solidariteitsnetwerk van meer dan 35 grassroots-initiatieven die de culturele, juridische en politieke representatie van aquatische ecosystemen in heel Europa onderzoeken. Als onafhankelijk curator en producent heeft ze publieke kunstinterventies geïnitieerd rond gentrificatie, ecologie, democratie en toekomstdenken bij organisaties zoals de TAAK-coöperatie en het Ministerie voor de Toekomst.

Christel Stalpaert studeerde Duitse filologie en theaterwetenschappen aan de Universiteit Gent, waar ze in 2002 promoveerde. In haar proefschrift stelde ze een post-semiotische analysemethode voor, geïnspireerd door Gilles Deleuze en Luce Irigaray, die nieuwe inzichten biedt in het postdramatische theater. Sinds 2003 geeft ze les in theaterwetenschappen (podium- en mediakunst) aan de Universiteit Gent. Ze heeft veel gepubliceerd in tijdschriften en boeken en is lid van verschillende redactieraden. Stalpaert was mederedacteur van belangrijke boeken over hedendaagse performance en is mededirecteur van de onderzoeksgroep S:PAM. Ze is ook actief in meerdere internationale onderzoeksnetwerken op het gebied van theater en performance.